नेति, नेति

नेति, नेति — संस्कृतमध्ये हे नव्हे, हे नव्हे — परमात्मा म्हणजे काय असे विचारले असता परंपरा हेच उत्तर देते: बोट ठेवून दाखवता येईल अशी कोणतीही एक गोष्ट तो नव्हे, कारण एका गोष्टीकडे बोट दाखवले की काहीतरी नेहमीच सुटून जाते. लेखक हा वाक्प्रचार एका वेगळ्याच अडचणीसाठी उसना घेतो. बाबाजींविषयी लिहावे असे त्याला अनेकदा सांगितले गेले, आणि प्रत्येक वेळी तो म्हणाला की ते त्याला जमणार नाही. हा निबंध म्हणजे तरीही त्याने केलेला प्रयत्न आहे — आणि शब्द कोठे थिटे पडतात याची प्रांजळ कबुली.

आत काय आहे

यात प्रकरणांची रचना नाही — प्रथम पुरुषी लिहिलेला एकच अखंड निबंध, जो तीन धाग्यांमध्ये गुंफत जातो: लेखक भारतात कसा आला, बाबाजींच्या व्यक्तिमत्त्वात आणि वागण्यात त्याने काय पाहिले, आणि बाबाजी प्रत्यक्ष त्याला काय म्हणाले — जे शेवटाकडे थेट उद्धृत केले आहे.

निबंधाची सुरुवात लेखकाच्या स्वतःच्या आगमनाने होते: परमहंस योगानंदांचे एका योग्याची आत्मकथा वाचणे, जेथे तो शिकवत असे त्या विधी महाविद्यालयात राजीनामा देणे, आणि चार महिन्यांच्या आत भारताकडे उड्डाण करणे. हैड़ाखान आश्रमाचे पहिले दर्शन तो वर्णन करतो — कैलाश पर्वताच्या सोनेरी उतारावरून उठणारी मंदिरे, एका लांब जिन्याच्या माथ्यावरचे पांढऱ्या घुमटाचे मंदिर — आणि तो पोहोचताच एका भक्ताने उच्चारलेले शब्द: “बाबा येत आहेत.”

एका योग्याची आत्मकथा शी असलेला दुवा

पाश्चात्त्य वाचकाची संभाव्य सुरुवात — योगानंदांचे पुस्तक — आणि हैड़ाखान परंपरा यांच्यातील या शेल्फवरील अधिक थेट पुलांपैकी हा एक आहे. योगानंदांच्याच शब्दांत “महावतार बाबाजी, अमर गुरु, भारताचे योगी-ख्रिस्त” यांच्याविषयी वाचल्याचे आणि त्यांचा शोध घेण्याची प्रेरणा मिळाल्याचे लेखक वर्णन करतो. पुढे येते ते, शोध घेतल्यावर त्याला काय सापडले याचे वृत्तान्त: दोघे एकच आहेत असा युक्तिवाद नव्हे, तर प्रत्यक्ष देहधारी रूपात भेटलेल्या एका व्यक्तीचे केवळ वर्णन.

निबंध प्रत्यक्षात काय वर्णन करतो

या लेखनाचा बराचसा भाग प्रत्यक्ष निरीक्षणाचा आहे — भक्ती म्हणून नव्हे तर जवळजवळ पुरावा म्हणून मांडलेला; जे अन्यथा पकडता येत नाही ते शब्दबद्ध करण्याचा प्रयत्न. बाबाजी ज्या खोलीत राहिले होते तेथे त्यांचा सुगंध सहा महिने दरवळत राहिला, असे लेखक लिहितो; त्यांच्या तळपायांवर उमटलेल्या दिव्य चिन्हांविषयी, जी एकेक करून ओळखली गेली — संस्कृत ॐ, त्रिशूळ, कमळ, चंद्रकोर; आणि एका प्रसंगाविषयी, जेव्हा मुसळधार पावसाने उपस्थित सर्वांना चिंब भिजवले, पण उघड्या पावसात उभे असलेले स्वतः बाबाजी कोरडेच राहिले. वेगवेगळ्या भक्तांना ओळखीच्या वाटणाऱ्या रूपांमध्ये बाबाजींचा चेहरा “कॅलिडोस्कोपसारखा” बदलत असे, असे तो वर्णन करतो — एकाला शिव, दुसऱ्याला हनुमान, तर लेखकाला त्याची स्वतःची आई — आणि स्पष्टपणे सांगतो की याचा अर्थ काय लावावा हे त्याला ठाऊक नाही; त्याने हे पाहिले, एवढेच तो जाणतो.

शेवटाकडे निबंध बाबाजींना थेट, प्रथम पुरुषी उद्धृत करतो — ते “सर्वत्र — तुमच्या प्रत्येक श्वासात” आहेत याचा अर्थ काय, यावर: एकता, सुसंवाद आणि श्रद्धा यांवरचा एक छोटासा उतारा, जो या लेखनात बाबाजींची शिकवण केवळ निरीक्षणातून नव्हे तर थेट शब्दांत मांडण्याच्या सर्वांत जवळ येतो.

लेखक कोण

लेखकाचे नाव दिलेले नाही. पुस्तक त्याची ओळख केवळ “श्री बाबाजींचा एक भक्त” अशी करून देते, जो पहिल्या भेटीनंतर सुमारे दोन वर्षांनी स्वानुभवातून लिहितो — निबंधातील अंतर्गत पुराव्यांनुसार ती भेट सुमारे १९७० मध्ये, १९७०–१९८४ च्या कार्यकाळाच्या अगदी प्रारंभीच्या काळात झाली; त्या काळात बाबाजी अजून बहुतांशी मौन असत आणि तासन्तास ध्यानसमाधीत बसलेले असत, असे लेखक वर्णन करतो.

तुम्ही प्रत्यक्षात काय वाचत आहात

• ही एक संकलित रचना आहे — हैड़ाखान परंपरेत मुक्तपणे प्रचलित असलेली आढळली; या ग्रंथालयाने अनुवादित किंवा लिहिलेली नाही. तिचे हक्क तुमच्याकडे असतील तर कृपया आम्हाला लिहा.
• ती एका पीडीएफच्या रूपात आणि वेबवरील वाचन-आवृत्तीच्या रूपात, शेजारी-शेजारी उपलब्ध आहे.

कुठून सुरुवात करावी हे ठरवत असाल तर

एका योग्याची आत्मकथा या पुस्तकाद्वारे तुम्ही बाबाजींपर्यंत पोहोचला असाल आणि त्यांना शोधायला जाणे प्रत्यक्षात कसे होते याचे प्रत्यक्ष वृत्तान्त हवे असेल, तर हे वाचा — घटनांच्या इतक्या जवळून, आणि लेखकाच्या स्वतःच्या अनिश्चिततेविषयी इतक्या प्रामाणिकपणे लिहिलेले, की ते संतचरित्रापेक्षा साक्षीसारखे वाटते.

व्यक्तिगत वृत्तान्ताआधी एखादे सिंहावलोकन हवे असेल तर आधी काहीतरी अधिक सुव्यवस्थित वाचा — हा निबंध कोणताही संदर्भ गृहीत धरत नाही आणि देतही नाही; तो एका व्यक्तीचा अनुभव आहे, जसा लिहिला गेला तसाच सादर केलेला.