भगवान् श्री हैड़ियाखण्डी बाबाजी

श्री भगवंतांचा अखंड लीलाप्रवाह निरंतर, निर्बाधपणे वाहतच राहतो. विषम गुणांनी विणलेला तो उसळता लीलातरंग हेच सृष्टिसागराचे सहज स्वरूप आहे. या लीलेच्या परस्परविरोधी शक्तींनी आपण सर्व — संपूर्ण प्राणिवर्ग — सदैव नियंत्रित राहतो. असंख्य पाशांनी बद्ध झालेला जीव संसारचक्रात मार्ग चुकून फिरतच राहतो. प्रत्येक प्राणी सुखाची इच्छा करतो, पण ज्या कर्मांनी सुख लाभेल तीच कर्मे तो त्यागतो. काय करावे हे न सुचून तो गोंधळून जातो; कोणतीही स्थिर जाणीव त्याच्या हृदयात विसावा पावू शकत नाही. जसा एखाद्या वाटसरूला दिशाभ्रम झाला की त्याला आपल्या गंतव्यस्थानी पोहोचणे सर्वथा अशक्य होते, तसेच या त्रिगुणमयी सृष्टीच्या प्रचंड प्रवाहात वाहत जाणाऱ्या जीवाला हा दुस्तर संसारसागर पार करणे कठीण आहे.

जेव्हा जीव — “अमृतस्य पुत्राः,” अमृताचा पुत्र — आपल्या स्व-जाणिवेचा विसर पडून भोवतालच्या जड, अनात्म पदार्थांविषयी आसक्त होऊ लागतो; जेव्हा मानवी जीवनाचे ध्येय केवळ भौतिक भोगातच स्थिरावते; तेव्हा मिथ्याचार आणि दुराचार परिसीमा गाठतात. सर्व इच्छित फळे देणाऱ्या शास्त्रसंमत साधनांविषयी अरुची उत्पन्न होते; महापुरुषांच्या सत्य वचनांविषयी अविश्वास वाढू लागतो. तेव्हा श्री भगवान विविध देह धारण करून आपल्याला सन्मार्ग दाखवतात. स्वतः शास्त्रांचे आचरण करून ते आपल्यासाठी अभ्युदय आणि निःश्रेयस या दोहोंचा अचूक मार्ग प्रशस्त करतात. महापुरुषांच्या आज्ञेचे पालन करण्याची दृढ प्रेरणा ते आपल्याला देतात. सात्त्विक श्रद्धेने रहित असलेल्या जीवांच्या हृदयात ते सद्भावनेने परिपूर्ण अशी चिरस्थिर भक्ती रुजवतात.

ज्याप्रमाणे त्यांची विश्वरूप (स्थूल) शक्ती अनादी, अविनाशी आणि अक्षय आहे, त्याचप्रमाणे त्यांची लीलाशक्तीही अचिंत्य, अगोचर आणि अनंत गंभीर असून धारेप्रमाणे सदैव वाहत असते. जागृत अंतरात्म्याच्या विकासक्रमावरच हे अवलंबून आहे की तो त्या अविनाशीचे लीलारूप कितपत आत्मसात करू शकतो. ही दिव्य त्रिगुणमयी लीला सर्वथा तिच्या प्रेरकाच्या अधीन आहे. लीलाशक्तीचा पूर्ण साक्षात्कार आणि तिचे अंतःकरणपूर्वक ग्रहण केवळ लीलाधराच्या कृपेनेच शक्य आहे. सर्व ज्ञानीजन याविषयी एकमत आहेत की ईश्वराची प्राप्ती आणि त्याचे ज्ञान केवळ कृपेनेच साध्य होते.

आपल्या सनातन आचार्यांनी, धर्माच्या महर्षींनी, श्री भगवंतांची चार स्वरूपे वर्णिली आहेत — नाम, रूप, लीला आणि धाम. भगवंतांच्या दिव्य श्रीविग्रहात ही चार तत्त्वे जणू अंतःकरणचतुष्टयच आहेत. एखाद्या भाग्यवान साधकाला या चार दिव्य तत्त्वांपैकी एकावर जरी श्रद्धा आणि विश्वास जडला, तरी तो सर्वथा कृतकृत्य होतो.

साधक आणि साध्य हे दोघेही आपल्या भावांत परस्परावलंबी असतात. जसा भक्ताचा स्वभाव असतो — “तद्‌- विस्मरणे परम व्याकुलता,” त्यांचे विस्मरण होणे हीच परम व्याकुळता — तसा परमात्म्याच्या विस्मरणाने भक्त व्याकुळ होतो. त्याचप्रमाणे श्री भगवानही भक्तविरही होऊन आपल्या हृदयधनाच्या, अनन्य शरणागताच्या, मागोमाग चालतात. भक्ताचा संपूर्ण भार ते आपल्या शिरावर घेतात. श्रीमद्भागवतात भगवंतांची सुस्पष्ट आज्ञा आहे: “मी भक्तांच्या अधीन आहे.” याच उदार प्रतिज्ञेनुसार करुणासागर, कौतुकी भगवंतांनी विश्वविख्यात हिमालयातील कूर्माञ्चल प्रदेश आपले लीलाक्षेत्र म्हणून निवडला. विश्वाच्या कणाकणांत व्यापलेल्या श्री विश्वेश्वरांनी ऐश्वर्य आणि माधुर्य यांनी परिपूर्ण असे लोकोत्तर, सुंदर चरित्र प्रकट केले. एका विशिष्ट व्यक्तीच्या रूपात महावतारी लीलाधर — आपल्या अपार करुणेने आणि अचिंत्य, अभिन्न लीलाशक्तीने — हीन गुणांनी ग्रस्त अशा आपल्यासारख्या सर्वसामान्य जीवांचा उद्धार करीत होते. या महेश्वराची — महामानवाची, अतिमानवाची, मानवी सृष्टीच्या आदिपुरुषाची — लीला समजून घेण्याइतकी माणसाची स्वभावतः संकुचित दृष्टी सूक्ष्म कुठून असणार? त्या महामहिम महेश्वरांचे लोकोत्तर चरित्र लोकभाषा आणि लोकदृष्टी यांच्या पूर्णपणे पलीकडे आहे. ते मनुष्यलोकातच वास करतात; त्यांचा अविनाशी श्रीविग्रहही लोकांसारखाच आहे — आणि तरीही ते या लोकाच्या सर्वथा पलीकडे आहेत. जगाच्या कल्याणासाठी श्री विश्वनाथ विश्वदेह, पार्थिव देह धारण करतात; तरीही ते अमर, अविनाशी, पंचतत्त्वातीत दिव्य देह धारण करून अखिल विश्वातील प्राण्यांमध्ये निरंतर निवास करतात. आणि तरीही हे परम आश्चर्यच आहे की आजवर कोणीही त्यांच्याविषयी “ते नेमके असेच आहेत” असे म्हणू शकलेले नाही.

हे ध्रुव सत्य आहे: “ईशावास्यमिदं सर्वम्” — हे संपूर्ण चराचर जग श्री भगवंतांचेच निवासस्थान आहे.

मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय । (गीता)

श्री भगवंतांनी आपल्या श्रीमुखाने सांगितले आहे: हे अर्जुना! माझ्यापलीकडे काहीही नाही. माझ्यात सर्व पदार्थ आहेत, आणि सर्व पदार्थांत मी पूर्णपणे व्यापलेलो आहे. जसा मण्यांत धागा आणि धाग्यात मणी, तसा मी संपूर्ण सृष्टीत, अनंत ब्रह्मांडांत ओतप्रोत भरलेलो आहे. त्यांच्याशी आपले इतके तादात्म्य आहे, इतका पूर्ण अभेद आहे, की जणू ते आणि आपण सर्वथा एकच आहोत. हे निश्चित जाणा — आपण केवळ त्यांचेच आहोत. त्याच सच्चिदानंद प्रभूंनी आपल्यालाही सच्चिदानंदाचा अक्षय कोष दिला आहे. आपल्या सर्व गरजांच्या पूर्तीसाठी त्यांनी योग्य साधने निर्माण केली आहेत; तरीही आपण संतुष्ट नाही — एका विशिष्ट पूर्ततेची तीव्र आस आपल्याला सदैव छळत राहते. म्हणूनच शास्त्र हे सिद्ध करते की जोपर्यंत आपल्याला त्या परात्पराचे दर्शन होत नाही, तोपर्यंत आपली हृदयग्रंथी, मनातील संशय आणि श्रुति-स्मृतींनी विहित केलेल्या कर्मांचा शुष्क भार आपल्याला कधीही शांती लाभू देणार नाहीत. भगवंताची शांती, शाश्वत शांती, आपल्याला तेव्हाच शक्य होईल जेव्हा श्री भगवान आपल्या दृष्टीचाच विषय होतील.

हीच उणीव भरून काढण्यासाठी श्री भगवान — व्यक्त आणि अव्यक्त असे लीलाधर — अहैतुकी करुणेने, एका विशिष्ट देशात आणि एका विशिष्ट काळी, नरश्रेष्ठ पुरुषोत्तमाच्या रूपात आपल्या प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर अवतरतात. जगातील जनसमुदाय त्यांना “अवतार” म्हणून आपली श्रद्धा व्यक्त करतो. त्यांनी जगात प्रस्थापित केलेली मर्यादा एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या रूपात — म्हणजे काळाच्या दृष्टिकोनाने समर्थित अशा आचारपद्धतीच्या रूपात — असंख्य जीवांना कल्याणाचे भागीदार करणारे साधन बनते.

ज्या महावतारांविषयी आम्ही येथे सांगायला निघालो आहोत, ते सर्वसामान्य लोकांत विशेषतः “बाबाजी” या नावाने प्रसिद्ध आहेत. कोणत्या युगापासून, कोणत्या पद्धतीने हे जगदुद्धारक विश्वनाथ आपली लीला करीत आहेत — या सर्व गोष्टी आजवर कोणालाही पूर्णपणे उमगलेल्या नाहीत. श्रुती म्हणते: “विज्ञातारमरे केन विजानीयात्” — जो सर्वांचा ज्ञाता आहे, त्याला कोण जाणणार?

पावन हिमालयाच्या पवित्र आणि मनोहर पर्वतरांगांमध्ये, कुमाऊँच्या रमणीय प्रदेशात, या महावतार श्री भगवान “बाबाजी” यांचा परिचय लाभला.

ख्रिस्ती सनाच्या अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रथम, भक्तप्रेमामुळे, ते जनसमुदायात ये-जा करू लागले — जरी ते सदैव तैजस देहातच विचरतात. जिथे देश-काळाच्या मर्यादा पोहोचत नाहीत — तरीही त्यांच्या पुढील चरित्रावरून असे दिसते की सुमारे १८८० सालापासून ते कृपा करून सर्वसामान्य लोकांनाही दर्शनाचा अनुग्रह देऊ लागले. तोपर्यंत ते कुमाऊँमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध झाले होते. महान संत, परम तपस्वी, ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारी, अष्ट सिद्धीसंपन्न योगीराज म्हणून — द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, हनुमान-शिव, त्र्यम्बक, पहाड़ी बाबा, सिद्ध बाबा आणि मृत्युञ्जय बाबा अशा अनेक नावांनी — त्यांची पूजा होत असे. साधू, ब्राह्मण, तपोधन सिद्ध, तसेच जिज्ञासू आणि चिंतक — सर्वांची दृढ धारणा होती की श्री बाबाजी ईश्वर आहेत; हा अवतार सर्वथा विलक्षण आहे. ज्याप्रमाणे भगवंतांच्या ठायी सहा दिव्य ऐश्वर्ये (षडैश्वर्य) स्वाभाविकपणे वसतात, त्याचप्रमाणे या श्रीविग्रहात सर्व शक्तींचे आश्चर्यकारक अधिष्ठान होते. त्यांनी असंख्य वेळा आपल्या डोळ्यांनी पाहिले: मृतांना पुन्हा प्राण लाभले; निरक्षरांना वाक्पटुता आणि आशुकवित्वाची शक्ती मिळाली; निःसंतानांना पुत्रप्राप्ती झाली; आर्थिक संकटांनी ग्रासलेले लोक योगक्षेमाच्या वरदानाने सनाथ झाले; दिव्य आनंदाची आस असलेल्या साधकांच्या सेवेत सर्व सिद्धी दासी बनून राहिल्या; रोगांनी पीडित आणि त्रिविध तापांनी होरपळलेल्या प्राण्यांना महान आरोग्य आणि अक्षय शांती लाभली. आणि मोक्षाची इच्छा धरणारे मुमुक्षू, मुक्तीची आस असलेले साधक — केवळ संपूर्ण भारतातूनच नव्हे, तर युरोपातूनही (पाश्चात्त्य देशांतील साधकांचे अनेक समूह), आणि तिबेटमधील सिद्ध लामा-योग्यांच्या विशाल समुदायातूनही — सर्वजण त्यांच्या अभय आणि उदार शरणी आले आणि त्यांनी आपल्या मनोरथाची पूर्ती प्राप्त केली. भिन्न भिन्न विचारधारांच्या आणि संप्रदायांच्या महान साधकांनी त्या सिद्ध प्रभूंच्या चरणी शरण जाऊन आपले मनोरथ पूर्ण केले. हिमालयातील “बाबाजीं”च्या पावन लीलाभूमीत अनेक वर्षे भ्रमण केल्यानंतर, आणि अनेक महानुभावांना भेटल्यानंतर, त्यांच्याविषयी थोडक्यात इतकेच म्हणता येईल: शास्त्र-पुराणांत अवतारी प्रभूंविषयी ज्या दिव्य रहाणीचे आणि भगवदैश्वर्याने परिपूर्ण वातावरणाचे वर्णन आहे — किंवा जडभरत, लोमश आणि ब्रह्मदेवाचे पुत्र (सनकादिक) यांसारख्या भगवन्निष्ठांच्या जीवनवृत्तांत आहे — त्याच प्रकारे ते सदैव, निरंतर मग्न राहतात, आणि आपल्या शरणागतांना पुण्यदर्शन देऊन कृतार्थ करतात.

त्यांचे असाधारण व्यक्तिमत्त्व, त्यांचा विराट विग्रह, करुणा आणि शक्ती यांचा अश्रुतपूर्व समन्वय, आणि दीन-हीनांवरचा त्यांचा वरदहस्त — यांच्यामुळे जनसमाजाचे मन आपोआपच त्यांच्याकडे आकर्षित होऊ लागले. हिमालयातील एका गुह्य गिरिकंदरेतून लोकोद्धारक कृपेचा तो सूक्ष्म कण दिगंतापर्यंत पसरू लागला. श्री देवराज (इंद्र) आपल्या परिवारासह पुष्पवृष्टी करून श्रद्धांजली अर्पू लागले; ऋतुराजाने आपली सर्व शोभा आणि समृद्धी आणली; स्त्री-पुरुषांनी आपल्या अनेक जन्मांच्या पुण्याचे साकार फळ पाहून आपले जन्म सफल केले. तपोधन सिद्ध आपल्या साधनेची तेजस्वी परिपूर्ती प्राप्त करून सर्वथा कृतकृत्य झाले; आर्त आणि दीनजनांची करुण हाक सार्थ होऊ लागली. या महावतार श्री बाबाजींच्या अद्भुत आणि अलौकिक लीलेने संपूर्ण प्रदेश एका अत्यंत विलक्षण आणि पवित्र आध्यात्मिक आंदोलनाने हेलावून टाकला होता. पृथ्वी धनधान्याने परिपूर्ण झाली; सत्य, सरलता आणि प्रेम यांची त्रिवेणी प्रत्येकाच्या हृदयात उचंबळू लागली; दुःख, दारिद्र्य आणि रोग दूर पळू लागले.

त्यांचा देह पार्थिव नाही. भक्तांच्या मनोरथांचे कल्पवृक्ष असलेल्या भगवंतांनी केवळ आपल्या प्रियजनांच्या संतोषासाठी हा रहस्यमय श्री लीलाविग्रह धारण केला आहे. त्यांचे खाणे, झोपणे, फिरणे, उठणे-बसणे — सर्व काही सामान्याहून निराळे आहे. विद्वानांनी आणि महान साधकांनी त्यांना प्रार्थना केली: “बाबा! श्री भगवान मनुष्यरूप का धारण करतात?” श्री बाबाजी महाराजांनी कृपा करून उत्तर दिले: “ईश्वराने नररूप धारण केले नसते, तर मनुष्य ईश्वराचे ज्ञान, ध्यान किंवा स्मरण-प्रार्थना यांत कधीही यशस्वी होऊ शकला नसता.” म्हणूनच अहैतुकी करुणेचे मूळ असलेले भगवान, आपला भगवत्प्राप्तीचा मार्ग सुलभ व्हावा म्हणून, निराकार असूनही एक विशिष्ट रूप धारण करतात. आपल्या हृदयासनावर शीघ्र आणि सहजतेने विराजमान होण्यासाठी ते आपल्यासारख्याच आकाराचा देह धारण करतात; सर्व तत्त्वांच्या पलीकडचे भगवान जणू तत्त्वांच्या अधीन असल्यासारखे दिसतात. त्या अनंताच्या — त्याच्या स्वरूपाच्या आणि स्वभावाच्या, अनुमान-प्रमाण इत्यादींच्या — सर्व विश्लेषणाचे प्रयोजन इतकेच आहे: आपण जसे असू तसे, त्याला शरण जावे.

त्यांच्याविषयी पुष्कळ शोध घेतल्यानंतर हाच निष्कर्ष निघाला की श्री “बाबा” महाराजांचा कोणताही ठरलेला कार्यक्रम नसे. श्री महाराज जिथे जिथे जात, तिथे कोणत्याही प्रकारच्या संकेताशिवाय आपोआपच हजारो स्त्री-पुरुष जमत. त्यांच्या आगमनाची वार्ता ऐकल्यावर घरी थांबू शकणारी व्यक्ती विरळाच. तिथे कोणी प्रश्न विचारू शकत नसे; केवळ त्यांच्या दर्शनानेच चित्त पूर्णपणे प्रशांत होई. कितीतरी महापंडित, राज्याचे मंत्री, थोर समाजसुधारक, देशसेवक, तसेच राजे आणि नवाब येत असत! उपदेशाचे परम फळ, साधनेचे सर्वस्व, साध्याचा सहज सहवास आणि ब्रह्मवेत्त्यांची ब्राह्मी स्थिती — या सर्व विभूती त्यांच्या पूज्य सान्निध्यात सर्वांना सदैव सारख्याच सुलभ होत्या. सदैव स्मितयुक्त मुख, करुणामय नेत्र, उदार व्यवहार, कृश देह, बालसुलभ चेष्टा, कुरता, टोपी आणि धोतर — ही शारीरिक लक्षणे सर्वांना परम आनंद देणारी होती. आहारात ते अन्न फारच थोडे घेत; विशेषतः ताक पीत.

बाबांच्या प्रेमळ वृद्ध सेवकांनी सांगितले की माघ महिन्यात, जेव्हा येथे तीन फूट खोल बर्फ पडतो, तेव्हा श्री महाराजांसाठी आम्हाला घरोघरी ताक मागून आणावे लागे. ते ताक पाण्यासारखे पीत. त्यांच्या मलमूत्रात एक विलक्षण सुगंध असे, आणि एक-दोन तासांतच मल केवळ माती होऊन जाई. ते आपली मूठ उघडत, तेव्हा उपस्थित हजारो भक्त एका दिव्य सुगंधाने धुंद होत. त्यांचे केस वाढत नसत; ते झोपत नसत; अंगावर वस्त्र घातले तर ते परिधान करत, आणि नाही घातले तर त्यांनी कधी वस्त्र मागितले नाही, किंवा वस्त्रे उपस्थित असतानाही आपणहून कधी वापरले नाही. भक्त अतिशय मौल्यवान वस्त्रे, नाणी आणि इतर अनेक बहुमोल वस्तू अर्पण करत. त्या अर्पण केलेल्या वस्तूंकडे ते पाहतही नसत. हो — कधीकधी भक्तांच्या आनंदासाठी ते लहान मुलासारखे दहा-पंधरा मिनिटे त्या वस्तूंशी खेळत, आणि मग त्यांचे काहीही होवो, कोणीही त्या घेऊन जावो, ते कोणतीही व्यवस्था करत नसत. माती आणि मौल्यवान वस्तू त्यांना सारख्याच होत्या. शत्रू आणि मित्र, निंदक आणि प्रशंसक, पापी आणि पुण्यात्मा — त्यांच्या करुणामय दृष्टीत सर्वजण सारखेच दयेचे अधिकारी होते. बहुरूपी श्री बाबाजी आमच्यासमोर संतरूपाने प्रकट झाले. या महावतार श्री बाबाजींनी सद्गुरू होऊन भारतभूमीला संपूर्ण जगात धन्य केले, आणि विशेषतः कूर्माञ्चल प्रदेशाला गौरव प्राप्त करून दिला. दिव्य कथामृत मध्ये लिहिले आहे:

जिथे शेष आणि श्रुतीही त्यांचा महिमा गाण्यास असमर्थ ठरतात, तिथे मी क्षुद्र “चरणाश्रित” काय लिहिणार? “जो सि सो सि तव चरण नमामि” — आपण जे आहात ते आहात; आपणच माझे आराध्य, माझे परमदेव आहात. ते परम कारुणिक, महामहिम, जगदुद्धारक बाबा भगवान सद्गुरूंच्या रूपात विचरतात. त्यांच्या मानवी आणि करुणामय प्राकट्याने मधुर, दयामय रूप धारण केले आहे; शरणागतवत्सल, पतितोद्धारक त्र्यम्बक बाबांनी — सद्गुरुमालेतील एक तेजस्वी मणी म्हणून, आपलेच अभिन्न अंग म्हणून — जडांध, संसारबद्ध जगाला नवचैतन्याचा प्रकाश, सच्चिदानंद, प्राप्त करण्याचे सर्वांत सोपे साधन प्रदान केले आहे. त्यांच्याविषयी आज असंख्य कंठांतून उमटणारा हाच नाद आहे: श्री सद्गुरुदेव जी महाराज असे दयामय प्रभू आहेत की त्यांच्या चरणी शरण गेल्यावर संपूर्ण जीवनयात्रा सुखाने सफल होते. श्री महाराजांचे जितके श्रद्धाळू, शरणागत जीव आजवर भेटले, ते सर्व सुखी आणि शांत दिसले आहेत. लोकप्रसिद्ध एकांतवासी मुनी, निसर्गनिर्मित गिरिकंदरेलाच आपले निवासस्थान मानणारे तपस्वी, पृथ्वीमातेने न मागता दिलेल्या कंदमुळांवरच जीवन चालवणारे महाप्रसिद्ध तेजस्वी ब्रह्मचारी, ज्यांची चरणधूळ केवळ धारण केल्याने त्रिविध एषणा — ऐहिक, पारलौकिक आणि इतर सर्व वासना — नष्ट होतात; असे आमचे पतितपावन, मनस्वी आणि मेधावी, देश-काळाच्या सर्वथा पलीकडचे, ज्यांच्या कृपेने पाच कोश (पञ्चकोश) आणि सहा चक्रे (षट्चक्र) यांचे विज्ञान आणि उत्थापन अनायासे घडते — ते प्रसिद्ध सद्गुरुमालेतील परम तेजस्वी सुमेरु-मणी आहेत: