अनुपम कृपा

अनुपम कृपा — अतुलनीय कृपा — हे महेन्द्र महाराजांनी स्वतः ठेवलेले त्या शोधाचे टिपण आहे, ज्या शोधाने त्यांचे बहुतेक आयुष्य व्यापले: बालपणी एकदाच ज्यांचे दर्शन झाले होते आणि ज्यांना शोधण्यात त्यांनी जवळजवळ पंचवीस वर्षे घालवली, त्या सद्गुरूंचा शोध. परिचयामृत त्यांची ओळख इतरांच्या निबंधांतून करून देते, तर हे पुस्तक आत्मचरित्राच्या अधिक जवळ आहे — विरह, शोध आणि प्राप्ती यांचे त्यांच्याच शब्दांतले, त्यांचेच वृत्तान्त.

आत काय आहे

हे पुस्तक स्वतंत्र प्रकरणांत विभागलेले नसून एकच अखंड रचना म्हणून पुढे जाते. सुरुवात अनुवादकाच्या स्वतःच्या प्रस्तावनेने होते — जी स्वतःच पुस्तकाच्या कथेचा भाग आहे — आणि मग महेन्द्र महाराजांचे मूळ वृत्तान्त सुरू होते: परमात्म्यापासून दुरावल्याची वेदना, जिला साधे सौंदर्यही आता शांत करू शकत नव्हते ती अस्वस्थता, आणि अखेरीस पुनर्मिलन. शेवटी २२ ऑक्टोबर १९७२ रोजी बाबाजी वृन्दावन सोडून गेले त्या प्रसंगी लिहिलेल्या काही पद्यांनी पुस्तक संपते; ती पद्ये थेट त्यांनाच उद्देशून आहेत — “आमचे प्रियतम, आमचे गुरु आणि आमचे सखा.”

अनुवादाची एक विलक्षण साखळी

पुस्तक वाचण्यापूर्वी जाणून घ्यावी अशी एक कथा अनुवादकाची प्रस्तावना सांगते. ऑक्टोबर १९७२ मध्ये, “पूज्य श्री श्री १००८ हैड़ाखान बाबाजी” यांनी स्वतः एका अनामिक अनुवादकाला ही रचना हिन्दीतून इंग्रजीत आणण्याचे काम सोपवले — बाबाजींच्या सहवासासाठी तो वृन्दावनला आला होता त्या एका भेटीत. आपल्या मर्यादांविषयी अनुवादक प्रांजळ आहे: त्याच्याच म्हणण्यानुसार त्याचे हिन्दी जेमतेम प्राथमिक होते; तो पाठाच्या वा शब्दशः अचूकतेचा दावा करत नाही, आणि अधिक जाणकार वाचकाला जे काही दोष आढळतील त्यांची संपूर्ण जबाबदारी तो स्वतःवर घेतो.

तो इंग्रजी पाठ पुढे इटालियनमध्ये गेला; त्याचा अनुवाद नताशिया वैलेंटीनी (“तारा बियांका”) यांनी केला. येथे दिलेली आवृत्ती त्या इटालियन आवृत्तीवरून इंग्रजी पाठ पुन्हा उभा करते, आणि सर्व बावीस मूळ छायाचित्रे त्यांच्या मूळ जागी ठेवते — अनुवादाचा अनुवाद, जो करावा लागला कारण थेट इंग्रजी मूळ मिळू शकले नाही; हा असामान्य मार्ग जितकी परवानगी देतो तितक्या निष्ठेने तो केला आहे.

लेखनाचे स्वरूप

पुस्तकाचा बराचसा भाग कथनापेक्षा भक्तिपर आहे — थेट बाबाजींना उद्देशून केलेले विरहाचे दीर्घ उद्गार, गद्यापेक्षा काव्याच्या अधिक जवळ जाणाऱ्या भाषेत: “भुकेल्या भिकाऱ्याला भूक शमणार नाही इतका लहानसा घास मिळाला, तर त्याला आपल्या रितेपणाची बोच पूर्वीपेक्षा अधिक तीव्रतेने जाणवते; तसेच मी, तुझ्या दिव्य कृपेची चव चाखल्यानंतर, आता तुझ्या सान्निध्याशिवाय क्वचितच जगू शकतो.” हे दुरून सांगितलेल्या घटनांचे पुस्तक नाही — हे त्या शोधाचेच अंतरंगातले टिपण आहे, ज्याने तो शोध केला त्यानेच लिहिलेले.

लेखक कोण

महेन्द्र महाराज, जे स्वतःला चरणाश्रित म्हणवत — तेच लेखक ज्यांच्या चार निबंधांतून परिचयामृत बनले आहे. ते पुस्तक तुम्ही वाचले असेल, तर हे त्यांचे स्वतःचे वृत्तान्त आहे त्याच शोधाचे, ज्याचा ते निबंध केवळ सारांश देतात: पंचवीस वर्षे, ज्यांचा शेवट १९४९ मध्ये अल्मोड़ा येथे एका छायाचित्रात बाबाजींना ओळखण्यात झाला.

तुम्ही प्रत्यक्षात काय वाचत आहात

• येथील इंग्रजी पाठ मूळ हिन्दीच्या इटालियन अनुवादावरून पुन्हा उभा केला आहे; १९७२ मध्ये स्वतः बाबाजींच्या आज्ञेने सुरू झालेल्या अनुवाद-साखळीचा तो धागा आहे — या शेल्फवरील एखाद्या रचनेसाठी खरोखरच असामान्य उगम.
• त्यासोबत एक इटालियन आवृत्तीही उपलब्ध आहे.
• बावीस मूळ छायाचित्रे त्यांच्या मूळ जागी जपली आहेत.

कुठून सुरुवात करावी हे ठरवत असाल तर

परिचयामृत मधून महेन्द्र महाराजांची ओळख आधीच झाली असेल आणि त्यांच्याविषयी लिहिलेल्या निबंधांऐवजी त्यांचा स्वतःचा आवाज, त्यांच्याच शब्दांत, ऐकायचा असेल, तेव्हा हे वाचा — हे चरित्रापेक्षा विरहाच्या दैनंदिनीच्या अधिक जवळ आहे.

त्यांची ओळख अजून झाली नसेल तर आधी परिचयामृत वाचा; बोलणारा कोण आहे आणि हा शोध त्यांच्यासाठी इतका महत्त्वाचा का होता, हे तुम्हाला आधीच ठाऊक आहे असे हे पुस्तक गृहीत धरते.